Η υπονόμευση της αρχής της αντιπροσώπευσης στη δημοκρατία μας

Ολοι γνωρίζουμε πως μια από τις δύο θεμελιώδεις διαδικαστικές (θεσμικές) αρχές λειτουργίας της δημοκρατίας είναι η αρχή της αντιπροσώπευσης. Η άλλη αρχή είναι η κατεξοχήν δημοκρατική αρχή η οποία συνδέεται με τους θεσμούς και τη λειτουργία τους σε μια πολιτική μορφή ζωής που ονομάζεται Δημοκρατία (το Δ με κεφαλαίο).

Γράφω αυτές τις εισαγωγικές παρατηρήσεις, επειδή θέλω να αναλύσω ένα μείζον πολιτικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει η δημοκρατία μας σ’ αυτή την προεκλογική περίοδο.

Επιπλέον θα ήθελα να σημειώσω ότι όσα υποστηρίζω έχουν την αφετηρία τους στα άρθρα του συναδέλφου Κύρκου Δοξιάδη (βλ. «Εφ.Συν.», 28 Απριλίου και 15 Μαΐου 2026). Στα κείμενά του ο Δοξιάδης μιλάει για τα νέα «μετα-κόμματα» που «γεννιούνται» στην πολιτική μορφή του τόπου μας. Μιλάει για τα κόμματα των Τσίπρα, Καρυστιανού και Κασσελάκη. Τα χαρακτηρίζει «προσωποπαγή» και αναλύει τον ρόλο τους στη σύγχρονη καπιταλιστική λογική της οικονομίας της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Σ’ αυτό το σημείο της ανάλυσής του θα ήθελα να τονίσω ότι η δημοκρατία μας σ’ αυτή τη φάση υπονομεύεται έσωθεν με τον τρόπο που συγκροτούνται αυτά τα «μετα-κόμματα».

Στην πολιτική ανάλυση του συναδέλφου Δοξιάδη προσθέτω τις εξής δύο δικές μου επισημάνσεις: πρώτον, ότι το φαινόμενο που ονομάζεται «παθητικοποίηση» του εκλογικού σώματος ανάγεται σε δύο παράγοντες που υπονομεύουν την αρχή της αντιπροσώπευσης. Ο ένας έχει να κάνει με την «αποδόμηση» της πρακτικής της «πολιτικής ενσωμάτωσης»: δηλ. σε ποιο ποσοστό συμμετείχε το εκλογικό σώμα στη διαδικασία της αντιπροσώπευσης. Και ο άλλος παράγοντας συνδέεται με τους τρόπους και τις μορφές δημιουργίας νέων κομμάτων. Τα νέα «μετα-κόμματα» του Δοξιάδη είναι η άλλη όψη των «προ-πολιτικών» κομματικών υπο-εκφράσεων της γενικής βούλησης (βλ. Ποτάμι, Ενωση Κεντρώων, Πλεύση Ελευθερίας).

Με τον έναν ή τον άλλο αφηγηματικό τρόπο έκθεσης, η δημοκρατία μας υπονομεύεται στο επίπεδο της αρχής της αντιπροσώπευσης (της εκπροσώπησης του συνταγματικού «λαού» στο επίπεδο της πολιτικής εξουσίας). Και αυτό είναι το μείζον πολιτικό πρόβλημα του τόπου μας. Η δεύτερη επισήμανσή μου αναφέρεται στον ρόλο που θα παίξει η νέα τεχνολογία κατά την προεκλογική περίοδο που ήδη έχει ξεκινήσει. Από την εποχή που ο Καρλ Μαρξ επινόησε την ιδέα σύμφωνα με την οποία η υπέρτατη εξουσία ανήκει στους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής, έχουν παρέλθει σχεδόν δύο αιώνες! Η πνευματικο-πολιτική καινοτομία του Mαρξ ισχύει και στην εποχή μας. Η υπέρτατη εξουσία ανήκει στους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής, αλλά έχουν μεταβληθεί ριζικά οι συνθήκες ιδιοκτησίας.

Με απλά λόγια, σήμερα κυβερνάνε ως ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής οι διαχειριστές των νέων ψηφιακών τεχνολογιών. Η νέα ψηφιακή συνθήκη προσδιορίζει τη δημοκρατική αρχή της αντιπροσώπευσης. Η θεωρητικο-πολιτική άποψή μου διατυπώνεται ως εξής (το τελικό συμπέρασμά μου): η δημοκρατία μας σήμερα δεν απειλείται από την «αποδόμηση» της πολιτικής ενσωμάτωσης (αποχή των εκλογέων από τη διαδικασία της εκπροσώπησης) ούτε από τη δημιουργία των «μετα-κομμάτων», αλλά από την ψηφιακή συνθήκη που έχει καταστεί «πυρηνική βόμβα» για την ίδια τη Δημοκρατία (το Δ με κεφαλαίο).

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας